औलो अन्त्यले तराईलाई कसरी बदल्यो

नेपालीमा यसका लागि एउटा शब्द छ: औल। औल भनेको वर्षाभरि बस्नेलाई ज्वरोले समात्ने तातो, वनले ढाकिएको होचो भूभाग थियो। भारत जाने पहाडीहरू जाडोमा छिटो पार गर्थे; सेनाहरू यसबाट डराउँथे। काठमाडौंका शासकका लागि औलो लाग्ने वन दक्षिणी आक्रमणविरुद्धको प्राकृतिक पर्खाल थियो।

पहिलेको जीवन

घना वनपट्टीमा स्थायी रूपमा केही समुदाय मात्र बस्थे — मुख्यतः थारू, साथै बोटे, माझी, दराई, कुमाल र अन्य। भारतनजिकका खुला फाँटमा मैथिल, भोजपुरी र अवधी कृषक समुदाय धेरै पहिलेदेखि बसेका थिए, र राणा सरकारले काठ निर्यात र राजस्वका लागि वन फडानीलाई प्रोत्साहन गर्‍यो। तर चितवन र दाङजस्ता भित्री मधेशका ठूला भाग पातलो बस्तीकै रहे।

अभियान

सन् १९५० को दशकमा संयुक्त राज्य अमेरिका र अन्तर्राष्ट्रिय निकायको सहयोगमा नेपालले औलो सार्ने लामखुट्टेविरुद्ध डीडीटी छर्कन थाल्यो। एक दशकभित्रै बिरामी निकै घटे। सँगसँगै सरकारले चितवनको राप्ती उपत्यकालाई पहाडी परिवार, विशेषगरी बाढी–पहिरो पीडितका लागि योजनाबद्ध पुनर्वासमा खोल्यो।

नयाँ तराई

त्यसपछि नेपालको इतिहासकै ठूलो बसाइँसराइ भयो। खेतीका लागि वन फाँडियो, पूर्व–पश्चिम राजमार्गजस्ता सडक बने, र भरतपुर, बुटवल, इटहरी र धनगढीजस्ता सहर तीव्र गतिमा बढे। आज नेपालको करिब आधा जनसंख्या तराईमा बस्छ।

मूल्य

परिवर्तनले धेरैलाई समृद्धि दियो, तर गुमाइ पनि ल्यायो। थारू र अन्य आदिवासी समुदायको जमिन नयाँ आउनेका हातमा पुग्यो, वन खुम्चियो, र गैंडाजस्ता वन्यजन्तु लोप हुने अवस्थामा पुगे — जसले १९७३ मा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज स्थापना गर्न डोर्‍यायो। पहाडी बसाइँ सर्नेहरू, मधेसी समुदाय र आदिवासीबीचको सम्बन्ध अझै तराईको राजनीतिको केन्द्रीय विषय हो।

आज औलो

औलो पूर्ण रूपमा हराएको छैन, तर अब दुर्लभ छ र नेपालले यसको उन्मूलनको लक्ष्य राखेको छ। अर्कै लामखुट्टेले सार्ने डेंगु हालका वर्षमा ठूलो चिन्ता बनेको छ — त्यसैले लामखुट्टे भगाउने औषधि बोक्नु अझै उचित हुन्छ।