सिम्रौनगढ

सन् १०९७ मा दक्षिणी (कर्णाट) मूलका राजा नान्यदेवले मिथिलामा नयाँ वंश स्थापना गरे। हालको बारा जिल्लामा पर्ने सिम्रौनगढलाई राजधानी बनाएर कर्णाट राजाहरूले दुई शताब्दीभन्दा बढी शासन गरे — मैथिली साहित्य, शिक्षा, कला र व्यापारको स्वर्णयुगका रूपमा सम्झिइने समय।

पर्खालले घेरिएको नगर

सिम्रौनगढ विशाल किल्लाबन्दी गरिएको नगर थियो। पुरातत्त्वविद्ले स्थानीय रूपमा 'बाही' भनिने ठूला इँटाका पर्खाल, धेरै घेरा खाडल र परिखा, र नगरको रक्षा तथा खेतको सिँचाइ दुवै गर्ने पानीका कुलोको वर्णन गर्छन्। सर्वेक्षणले आजका गाउँभन्दा धेरै ठूलो नगर योजना नक्सांकन गरेको छ।

पतन

सन् १३२४ मा दिल्लीका सुल्तान गयासुद्दिन तुगलकले आक्रमण गरी नगर ध्वस्त पारे। अन्तिम कर्णाट राजा हरिसिंहदेव उत्तर पहाडतिर भागे। नेपाली परम्परामा उनको पलायनलाई काठमाडौं उपत्यकामा तलेजु भवानीको आगमनसँग जोडिन्छ, जो पछि मल्ल राजाहरूकी रक्षक देवी बनिन् — यसरी सिम्रौनगढको कथा काठमाडौं, पाटन र भक्तपुरका दरबारसम्मै पुग्छ।

के हेर्न सकिन्छ

नगरको धेरै भाग खेत र गाउँमुनि छ, तर दुई मन्दिर पुनर्निर्माण भएका छन्। शिखर शैलीको कंकाली मन्दिरमा आक्रमणको क्षति बोकेको कालो ढुंगाको देवी मूर्ति छ; घण्टको अभिलेख सन् १३४० को हो, र मन्दिर हालको स्वरूपमा १९६७ मा पुनर्निर्माण गरियो। रानीवास मन्दिर अर्को मुख्य स्थल हो। वरिपरि कुँदिएका ढुंगाका तोरणका टुक्रा, कार्तिकेयजस्ता देवताका मूर्ति र पुराना पर्खालका लामा माटो–इँटाका ढिस्का खोज्नुहोस्।

घुम्न जाँदा

सिम्रौनगढ पर्यटकीय नक्साबाहिर छ। वीरगन्ज वा कलैयाबाट जीप लिनुहोस्, कंकाली मन्दिर सोध्नुहोस्, र बस्तीभरि छरिएका टुक्रा देखाउन गाउँलेको सहयोग लिनुहोस्। धेरै कुँदिएका मूर्ति अहिले साना मन्दिरमा पुजिन्छन्, त्यसको सम्मान गर्नुहोस्।