चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज

चितवन — 'वनको मुटु' — होचो चुरे पहाड र अग्लो महाभारत शृंखलाबीचको भित्री मधेशको उपत्यकामा पर्छ। राप्ती र नारायणी नदी किनारका यसका वन, घाँसे मैदान र गोलाकार तालले एसियाकै उत्कृष्ट वन्यजन्तु वासस्थानमध्ये एक बनाउँछन्।

सिकार क्षेत्रदेखि राष्ट्रिय निकुञ्जसम्म

शताब्दीऔंसम्म औलोका कारण चितवनमा पातलो बस्ती थियो, मुख्यतः थारू, बोटे, मुसहर, दराई र कुमाल समुदाय बस्थे। राणा शासक र विदेशी राजपरिवार यहाँ ठूला सिकार खेल्थे। सन् १९५० को दशकमा औलो नियन्त्रणपछि बसोबास बढ्यो, वन फाँडियो र गैंडाको संख्या निकै घट्यो। १९७३ मा चितवन नेपालको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज र १९८४ मा विश्व सम्पदा बन्यो। सेनाको सुरक्षा र सामुदायिक मध्यवर्ती क्षेत्रका कारण गैंडा र बाघ उल्लेख्य रूपमा फर्किएका छन्।

वन्यजन्तु

एक सिङ्गे गैंडा मुख्य आकर्षण हो: नेपालका अधिकांश गैंडा चितवनमै छन्, र जीप वा डुंगाबाट प्रायः देखिन्छन्। पाटे बाघ छन् तर विरलै देखिन्छन्। गौरीगाई, भालु, चितुवा, चार प्रकारका मृग, जंगली हात्ती, दुर्लभ घडियाल (पातलो थुतुनो भएको गोही) र मगर गोही पनि खोज्नुहोस्। चरा प्रेमीले धनेश, माटीकोरे, मयूर र जाडोमा धेरै आगन्तुक चरा देख्न सक्छन्।

कसरी घुम्ने

जीप सफारीले धेरै क्षेत्र समेट्छ; राप्तीमा मुढे डुंगा यात्रा शान्त हुन्छ र चरा र गोही हेर्न राम्रो; गाइडसहितको जंगल पदयात्रा रोमाञ्चक हुन्छ तर इजाजतप्राप्त गाइडसँग मात्र गर्नुपर्छ। कसराको घडियाल प्रजनन केन्द्र र सौराहा नजिकको हात्ती प्रजनन केन्द्र हेर्नुहोस्। केही सञ्चालकले अझै हात्ती सवारी गराउँछन्, तर पशु कल्याणका दृष्टिले यसमाथि प्रश्न बढ्दै छन्।

कहाँ बस्ने

निकुञ्जको उत्तर–पूर्वी किनारको सौराहामा धेरै किसिमका लज र थारू सांस्कृतिक कार्यक्रम छन्। पश्चिमतर्फको मेघौली र अमलटारी सामुदायिक होमस्टे शान्त छन्। रामसार सूचीमा परेको बीसहजारी ताल भरतपुरको दक्षिणमा मध्यवर्ती क्षेत्रमा छ।

सुरक्षा

गैंडा, हात्ती र भालुले हरेक वर्ष मानिसलाई घाइते बनाउँछन्। बाटोमै हिँड्नुहोस्, गाइडको निर्देशन मान्नुहोस्, र पैदल कहिल्यै वन्यजन्तुको नजिक नजानुहोस्।